మరుభూమి సముద్రం

హోతా హై నిహాఁ గర్ద్ మెఁ సెహరా మెరె హోతే

గిస్తా హై జబీన్ ఖాక్ పె దరియా మెరె హోతే

మరుభూమి, మట్టిలో
మరుగునపడు మేముండగ;
సముద్రమే నేలరాయు
లలాటం, మా ముందర

తన వ్యక్తిత్వ ఔన్నత్యాన్ని మరొకసారి ఆవిష్కరిస్తున్నాడు గాలిబ్.  భూమిపై ఒక ఝంఝావాతం  తాను సృష్టిస్తే, ఇసుకతూఫాన్లకు  సహజాశ్రయమైన ఎడారి ఆ ప్రచండవాయువీచి లేపిన ధూళిపర్దాలో తన అల్పత్వానికి సిగ్గుపడి దాక్కుంటుందట. గాలిబ్ సమక్షంలో సముద్రుడు కూడా, తన దౌర్బల్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ తల భూమిపై గుద్దుకున్నట్టే ఉందట. సముద్రకెరటాల అలుపెరుగని ఆరాటాన్ని, నుదురు నేలరాయడమనడం ద్రష్టకాని సామాన్య రాతగానికి తరముగాని అహంభావ ప్రదర్శన.

పాపకర్మల గణన

ఆతా హై దాఘె హస్రతె దిల్ క షుమార్ యాద్

ముఝ్ సె మెరే గునః కా హైఖుదా ! హిసాబ్ న మాంగ్

గుండెను గుచ్చిన గాయాల గణన
గుర్తుకొస్తోంది విను
ఇక నా పాపకర్మలు, ప్రభో!
వాటి లెక్కలు అడగకు నను

తను చేసిన తప్పుడుపనులు అందుకు అనుభవించిన యాతనలు గాలిబ్ దృష్టిలో సరిపోయి ఉండాలి లేక, పొందిన శిక్షల పరిమాణం చేసిన కుకర్మల కన్నా ఎక్కువయి ఉండాలి. కాబట్టి ఇక పాపపుణ్యాల చిట్టా వెతకాల్సిన పని లేదంటున్నాడు. ఈ కవితలో ఒక తుంటరితనం దాగి ఉంది. పాపపుణ్యాలు, వాటిద్వారా పొందిన ఫలాలు సరిపోయాయని అంటూనే, ఇంకా ఎక్కడి లెక్కలు? కృతకర్మలకన్నా అనుభవించిన గాయాలే ఎక్కువయ్యాయని విధాతనే ఎదిరిస్తున్నాడు.

క'బా యాత్ర-హిందూస్తాన్

కా'బే మెఁ జా రహా తో న దో తా'న, క్యా కహీఁ
భూలా హూఁ హఖె-సుహ్బతె-అహ్లె-కునిష్త్ కో

కాబాయాత్రలో నేనుంటే
ఎత్తిపొడవకండి నను
దేవళప్రజల సాంగత్యసత్యం
విస్మరింతునా నేను

గాలిబ్ మనసెటువంటిదో ఎంత ఉత్తమ శ్రేణి మానవతా వాదో ఈ షేర్లో తేటతెల్లమౌతున్నది. ముస్లింల తీర్థయాత్రాస్థలి, కా'బా ను (అరేబియాలో) దర్శించి అక్కడ మకాం వేసినంత మాత్రాన, విగ్రహారాధకులైన హిందుస్తానీ ప్రజలతో తనకున్న సాంగత్య సత్యాన్ని (మైత్రిని) మరచిపోయే ప్రసక్తే లేదంటున్నాడు. సాధారణంగా హజ్ యాత్ర చేసివచ్చిన ముస్లింలు హాజీలుగా మారి తమ దైనందిన జీవన శైలిలో మార్పులు, చేర్పులు చేసుకుంటారు. విగ్రహారాధకుల సాంగత్యాన్ని నిరసించడం కూడా అందులో భాగమే. కునిష్త్=విగ్రహమున్నదేవాలయము

స్వకర్మ ఫలం

గాలిబ్ కుఛ్ అప్నీ స'ఈ సె లెహ్నా నహీఁ ముఝే
ఖిర్మన్ జలే అగర్ మలఖ్ న ఖా'ఏ కిష్త్ కో

స్వయంకృషివల్ల గాలిబ్!
నాకుండదు కించిల్లాభం
అగ్గిపాలయ్యేను ధాన్యం
దాడి చేయకపోతే శలభం

తన అదృష్ట రాహిత్యం గురించి చెప్పుకున్న షేర్ ఇది. తానూ స్వతహాగా చేసే ప్రయత్నాలు శుభ ఫలితాలు ఇవ్వవని వాపోతున్నాడు. దురదృష్టం ఎలా వెంటాడుతుందో చక్కని ఉపమానంతో వర్ణించాడు.

నాదీ మనసే ! Improvement

నాదీ మనసే! రాయీరప్ప కాదు కదా
వెతలకెందుకు మరి వేసారదు
ఎన్నో మార్లు విలాపిస్తాను
ఎవరెందుకు నను వేధిస్తారు

పె నె హొ తె
గే చచే చ్చె దారి గురుతులనిరి బుధులు

హ్రస్వ దీర్ఘాలు

ఉర్దూ స్వరాల (అచ్చులు, vowels) గురించి ఒక మాట. దేవనాగరిలో ఏ, ఓ లకు హ్రస్వాలు (పొట్టి అచ్చులు, shorts) లేవు; కేవలం దీర్ఘాలే. ఉర్దూ లోని ఎ , ఒ హ్రస్వాలను హిందీ వాళ్ళు దీర్ఘరూపం లోనే రాయగలరు. ఉర్దూలో అచ్చుల వాడుక చాల తక్కువ. దీర్ఘానికి మాత్రమే స్వరాలు జోడిస్తారు. హ్రస్వాలకు ఉన్నకొన్ని గుర్తులు కూడా వాడరు. పదముయొక్క శాబ్దిక స్వరూపంతో పరిచయముంటేనే సరియైన ఉచ్చారణ సాధ్యం. 'కుత్త' ను 'కత్త' గా చదివే ప్రమాదముంది. ఉర్దూను దేవనాగరిలో రాస్తే ఏ ఓ లను హ్రస్వరూపాలుగా (పొట్టిగా) పలికించడం సాధ్యం కాదు. కాని తెలుగులో ఈ సమస్య లేదు. ఉర్దూ షేర్లు తెలుగులో లిప్యంతరం చేసినపుడు చాలా జాగ్రత్తగా హ్రస్వ దీర్ఘాలను గుర్తించి రాయడమైనది. పాఠకులు గమనించాల్సిన ముఖ్య విషయమిది.
ఇంకొక ముఖ్య ఉర్దూ అక్షరం గురించి తెలుసుకోవాలి. అది 'ఐన్'. ఆకారానికి వాడే 'అలిఫ్' లానే ఉచ్చరించాలి. ఎక్కడ ఎప్పుడు ఈ 'ఐన్' ప్రయోగిస్తారో ఖచ్చితంగా చెప్పడం కష్టం. ఇంగ్లీష్ లో స్పెల్లింగ్ మాదిరి. తెలుగులోకి 'ఐన్' రూపాంతరం చేసినపుడు (') గుర్తుతో చూపబడింది. ఈ అచ్చు ఒక పదము మొదట్లో మధ్యలో చివరలో కూడా వాడబడుతుంది. ఉదాహరణ: 'ఇష్ఖ్ , కా'బ, షమ',

తెరేe తెరే తెరె మెఁ కొ మెరీ తెరా సె నె జొ

sఏ tఏరే nఏ నె కె సె మెఁ మెరె తెర తెరా జొ కి తొ కొం కొ పె మొ ఆయె దొ


ప్రేమ తెచ్చిపెట్టే  బాధలనుభావించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. తప్పించుకునే స్వభావం కాదు.  హయూల=పుండుకు ముందు కనబడే మొన.

శిఖరారోహణం

ఘర్ర: ఎ ఆఉజె బినా-ఎ ఆలమె-ఇమ్కాఁ న హో
ఇస్ బులందీ కె నసీబోఁ మెఁ హై పస్తీ, ఏక్ దిన్

ఉన్నతశిఖరాలధిరోహించి
గర్వపడకు, అది అనిశ్చితం
పతనం ధ్రువం ఒక దినం,
ఇది ఆరోహణలో లిఖితం

ఘర్ర:=గర్వం; అ'ఉజ్ =ఉన్నత శిఖరం, ఆరోహణం; ఇమ్కాన్=అనిశ్చితి; పస్తీ-పతనం